نوآوری اجتماعی لازمه دستیابی به توسعه اقتصادی

محمدعلی صادقی کیا
نوشته شده توسط محمدعلی صادقی کیا

پیشینۀ نوآوری در جوامع مختلف بشری به قرن­‌ها قبل باز می­‌گردد. جایی که انسان همواره درگیر ایده‌­ها، محصول‌­ها و روش­‌های جدید برای پاسخ­گویی به نیازهای فردی و اجتماعی خود بوده است. شومپیتر در سال 1950 مدعی شده بود که سازمان­‌ها برای تجدید ارزش دارایی‌­هایشان باید دست به نوآوری بزنند. با این حال، در دهه­‌های اخیر به دلیل پیچیدگی روابط، جهانی‌شدن و رقابت روزافزون و بدون بازگشت در عرصه­‌های اقتصادی، نوآوری از دیدگاه اقتصاددانان و سیاست­‌گذاران، ارزش ویژه­‌ای پیدا کرده و به عنوان عامل کلیدی تولید ثروت، توسعۀ اقتصادی، خلق ارزش و مزیت رقابتی پایدار، عامل حیاتی زنده­‌ماندن و رشد شرکت­‌ها و نیز پاسخگویی به بخشی از چالش‌­های اجتماعی شناخته شده است. به بیان دیگر آنچه به نوآوری ارزش و اهمیت خاص بخشیده، توان آن در سرعت‌­بخشی به توسعه اقتصادی و اجتماعی است.

در ادبیات دانشگاهی، رویکردهای مختلفی به تعریف مفهوم نوآوری وجود دارد. راجرز که یکی از شناخته‌­شده­‌ترین متخصصان نظریه نوآوری است، نوآوری را به عنوان “یک ایده، عمل، یا شیء­ای که به وسیلۀ یک فرد یا دیگر واحد پذیرش، نو و جدید ادراک می­‌شود” تعریف می­‌کند. این نظر مبتنی بر دیدگاه فردی است.

تامپسون نیز که جزء اولین تعریف­‌کنندگان نوآوری می­‌باشد نوآوری را تولید، پذیرش و اجرای ایده­‌ها، فرآیندها، محصولات یا خدمات جدید تعریف می‌­کند. در طرف دیگر برخی نویسندگان، نوآوری را کاربرد عملی و تجاری‌­سازی ایده‌­ها یا اختراعات جدید تعریف می‌کنند.

کارایانیس، گونزالس و وتر دسته­‌بندی مفاهیم نوآوری­ بر حسب چهار بعد را زیر پیشنهاد می­‌کنند:

1- فرآیند نوآوری (شیوه‌ه­ایی که یک نوآوری توسعه می­‌یابد، منتشر شده و پذیرش می­‌شود)؛

2- محتوای نوآوری (ماهیت فنی یا اجتماعی)؛

3- زمینه نوآوری (محیطی که نوآوری در آن ظهور کرده و توسعه می‌­یابد)؛

4- تأثیر نوآوری (تغییر اجتماعی یا فنی ناشی از نوآوری).

امّا نوآوری چیست؟ یک ایدۀ جدید است؟ یک فرآیند جدید است؟ نوآوری بوسیلۀ این معادله بیان می­‌شود: مفهوم نظری+ اختراع فنی+ بهره­‌برداری تجاری. مفهوم به ایدۀ جدید اشاره دارد، اختراع همان مصنوع جدید(که عمدتاً محصول یا فرآیند می­‌باشد) است و بهره‌­برداری نیز کامل کردن فرآیند مذکور از طریق تجاری­‌سازی است. به بیان ساده‌­تر، نوآوری به عنوان “ایده‌­های جدید که کار می­‌کنند” تعریف شده است.

نوآوری گونه­‌های مختلفی دارد. به عنوان مثال شومپیتر، پنج نوع نوآوری را مطرح می­‌کند: نوآوری در محصول، فرآیند، سازمان، بازار و منابع. با این حال در بیشتر مطالعات نوآوری به دو گونه اول، که به نوآوری فناورانه نیز شهرت دارند، توجه بیشتری شده و تمایز آنها به دقّت مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. شاید دلیل آن تأثیر فراوان و متفاوتِ اجتماعی و اقتصادی این دو نوع نوآوری باشد. به عنوان مثال گفته می‌­شود که نوآوری محصول تأثیر واضح و مثبتی بر رشد درآمد و اشتغال داشته، در حالی که نوآوری فرآیند به دلیل ماهیت آن که باعث کاهش قیمت می‌­شود، تأثیر مبهم‌­تری دارد و بیشتر با بهبود بهره‌­وری است بر توسعۀ اقتصادی اثر می­‌گذارد. امّا با مطرح شدن بحث توسعه که صرفاً محدود به نوآوری­‌های فنّی نمی­‌باشد و نیز درهم­‌تنیدگی مجموعه عواملی که به پدید آمدن یک نوآوری منجر می‌­شود، تفاوت قابل توجهی از درک امروزی از مفهوم نوآوری با آنچه مد نظر شومپیتر بوده، بوجود آمده و در جوامع علمی سیاست‌­گذاری نیز خصوصاً در اروپا، مفهوم نوآوری در حال گسترش و فاصله گرفتن از مفهوم علوم و فناوری است. به بیان دیگر اگر چه پیش از این نیز جنبه­‌های غیر اقتصادی نوآوری توسط شومپیتر تأکید شده بود امّا واقعیت این است که پاردایم نوآوری در حال تحول بوده و می‌­توان تغییر در ماهیت و طبیعت نوآوری را مشاهده کرد. به عبارت دیگر در دهه­‌های اخیر، نوآوری تنها محدود به نوآوری­‌های فناورانه نیست.

در ادبیات اقتصاد توسعه، تمایزی میان رشد اقتصادی و توسعه اقتصادی بیان شده است. رشد اقتصادی بار معنایی گسترش‌­های کمّی در متغیرهای اقتصادی، به ویژه درآمد کل و درآمد ملّی سرانه را به همراه دارد که با معیارهایی چون محصول ناخالص ملّی (GNP) و محصول خالص ملّی (NNP) سنجیده می‌­شود. بنابراین، تحلیل رشد اقتصادی اساساً با اندازه­‌گیری رشد در متغیرهای اقتصادی و شناخت روابط بنیادین آنها، مانند رابطه متقابل میزان رشد درآمد ملّی و سرعت تشکیل سرمایه، سروکار دارد. از طرف دیگر، توسعه اقتصادی اغلب به عنوان فراگردی در نظر گرفته می‌شود که شامل نه تنها گسترش های کمّی است، بلکه تغییرات در عوامل غیرکمّی مانند نهادها، سازمان­‌ها و فرهنگ که اقتصادها تحت آنها عمل می­‌کنند را هم دربر می­‌گیرد. در این صورت، علاوه بر تجزیه و تحلیل رشد اقتصادی، بررسی توسعۀ اقتصادی باید پژوهش دربارۀ تأثیرات عوامل نهادین و فرهنگی بر رشد اقتصادی و همچنین آثار رشد اقتصادی بر آن عوامل را شامل شود. بر این اساس جهت دستیابی به اقتصادی توسعه‌­یافته، نه تنها به نوآوری­‌های فناورانه برای رشد اقتصادی نیاز است بلکه برای دستیابی به توسعه اقتصادی به بهبود عوامل نهادین، فرهنگی و سازمانی نیز که موجبات عملکرد بهتر یک اقتصاد را فراهم می‌­آورند احساس نیاز می­‌شود که به این گونه نوآوری­‌ها، نوآوری­‌های اجتماعی می­‌گویند.

نوآوری اجتماعی از نگاه اقتصاددانان به عنوان محرک اقتصاد کلان معرفی شده است. همچنین جامعه‌شناسان نیز نسبت به اهمیت نوآوری اجتماعی در پیشرفت اجتماعی اتفاق نظر دارند. به این ترتیب علاقه به نوآوری اجتماعی در بین سیاست­‌گذاران، محققان و مؤسسات علمی در سراسر جهان در حال افزایش است. به طوری که سازمان­‌های بین‌­المللی و مؤسسات و بنیادها در امر توسعه نوآوری اجتماعی درگیر شده و پروژه­‌های متعددی را در کشورهای گوناگون انجام داده­‌اند. در استراتژی 2020 اروپا نیز نوآوری اجتماعی نقش مهمی ایفا خواهد کرد، به گونه‌­ای که خلاقیت و نوآوری به شکل عمومی و نوآوری اجتماعی به شکلی خاص فاکتورهای اساسی برای تقویت رشد پایدار، امن‌کردن کارها و افزایش قابلیت­‌های رقابتی خواهند بود. این موضوع بیانگر آن است که جامعه علمی، سیاست­‌مداران و مدیران اجرایی، نوآوری اجتماعی را به عنوان پارادایمی جدید در عصر حاضر برای پاسخ به نیازهای اجتماعی پذیرفته­‌اند.

در مجموع می­‌توان گفت هرچند که انواع مختلفی از نوآوری­‌ها شامل فناورانه، اقتصادی، کسب‌­و­کار و نظایر آن وجود دارند که عامل مؤثری در پاسخ به نیازها و به وجود آوردن رفاه انسان­‌ها می­‌باشند، با این حال بسیاری از نیازها نیز وجود دارند که برآورده نشده­‌اند. از دیدگاه صاحبنظران مختلف، یکی از راهکارهای برآورده کردن نیازها، نوآوری پویا در همه عرصه­‌ها با نام نوآوری اجتماعی است. برخلاف نوآوری­‌های فناورانه که در بنگاه­‌ها صورت می­‌گیرند نوآوری­‌های اجتماعی در جامعه و یا نهادهای اجتماعی رخ می‌­دهند. البته نوآوری­‌ها یا فناوری­‌های اجتماعی می‌­توانند بر رفتارهای اجتماعی و از جمله نوآوری­‌های بنگاهی نیز تأثیرگذار باشند.

 

محمدعلی صادقی کیا

محمدعلی صادقی کیا

پژوهشگر مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع)؛ دانشجوی کارشناسی ارشد خط‌مشی‌گذاری عمومی دانشگاه امام صادق (ع)

More Posts

نظری دهید